Uopšteno, Priština nije veoma star grad. To važi ako ne smatramo da je oko 700 godina, koliko postoji od svojih prvih pomena, dug period. Iako temeljni dokument za grad nije sačuvan, na osnovu drugih dokumentarnih tragova može se pretpostaviti da je nastao negde u poslednjim decenijama XIII veka, zajedno sa mnogim sličnim naseljima koja su se pojavila nakon dolaska saksonskih rudara na Balkan.¹

Najstariji dokument koji pominje ime Priština potiče iz manastira Banjska, kod Mitrovice, i datiran je između 1315–1318. godine, u kojem se usput pominje „put Prištine, između Plemetine i Prilužja“ (vidi: Dokument 1). Ova sela i danas postoje na istom mestu. U tim ranim decenijama grad se više puta pominje, uključujući i u Gračaničkoj povelji iz 1330–1321. godine (Dokument 2), kao i u anonimnom dokumentu iz Dubrovnika, gde se govori o taksi koju su morali da plate neki trgovci iz ovog grada u Prištini (Dokument 3). Tek 1342. godine Priština se pojavljuje sa opisom svoje „urbane“ strukture (Dokument 5). U toj belešci iz memoara vizantijskog cara Jovana Kantakuzina (1292–1383), grad se opisuje kao neutvrđen, ali sa rezidencijom regionalnog vladara. Nakon tog datuma, pomen Prištine postaje sve češći u arhivskim izvorima, uglavnom u dubrovačkim (raguzanskim) zapisima, gradu-republici iz koje je, izgleda, već duže vreme delovala mala zajednica trgovaca u ovom području.² Može se smatrati da je Priština nastala kroz trgovinske dinamike između saksonskih rudara Novog Brda, dubrovačkih trgovaca i lokalnog stanovništva. Posebno saksonsko–dubrovačke veze, u kojima su prvi obezbeđivali proizvodnju, a drugi tržišta, podstakle su nastanak više naselja tog perioda, među kojima se mogu pomenuti Novo Brdo, Brskovo i Zvečan.³ Međutim, Priština je bila specifično naselje, jer nije bila rudarski centar, niti se lako mogla klasifikovati kao selo ili grad.⁴ Kantakuzen je u pomenutoj belešci naziva kome (κώμη), što nije ni selo ni grad, već neutvrđeno naselje (kako se obično prevodi). Razni autori predlažu termine poput „stanice“⁵ ili „trga“⁶ za takva naselja nastala u ovom periodu. Dok su sela bila gotovo isključivo stočarska, a gradovi imali trgovinu, zanate i utvrđenja, kome su imali zanate i trgovinu, ali bez zidina i fortifikacija.⁷ Takođe su po broju stanovnika bili bliži selima. Oskudni sačuvani izvori iz ovog perioda prilično uverljivo pokazuju da je Priština bila upravo takvo naselje. U prvom osmanskom popisu Prištine iz 1477. godine navodi se ne više od 1.700 stanovnika.⁸ A deset godina kasnije, još manje od toga.⁹ Naselje sa 1.700 stanovnika i bez zidina teško se može smatrati gradom u savremenom smislu reči. Kada 1479. godine Novobrđanin Martin Segoni pominje Prištinu, on je naziva „veliko selo“ (Dokument 14).

Broj stanovnika Prištine porastao je od sredine 1500-ih godina, kada se jasno pojavljuje kao „grad“ sa oko 3.000 stanovnika.¹⁰ Više od polovine tih stanovnika, raspoređenih u 20 mahala, prvi put se beleži kao muslimansko stanovništvo. Stoljeće kasnije, u opisima iz 1660. godine, stanovništvo Prištine se učetvorostručilo i dostiglo oko 10.000 stanovnika (Dokument 27). U to vreme grad se ne samo učvršćuje kao urbano središte, već kroz trgovinu sa drugim krajevima postaje važan regionalni centar (Dokumenti 25 i 32). Upravo u tim decenijama snage habsburške dinastije Leopolda I iz Beča uključuju i Kosovo u teritorije preuzete od Osmanskog carstva. Priština postaje prestonica habsburškog Kosova, i prema jednom dokumentu, u jesen 1689. godine inženjer po imenu Bafet de Komos dobija zadatak da izradi mapu grada i planove njegove fortifikacije.¹¹ Nije poznato šta se dogodilo sa tim planovima, niti da li su realizovani, ali to predstavlja najraniji poznati primer urbanističkog planiranja Prištine. Habsburška vlast trajala je svega nekoliko meseci, a početkom 1690. godine Osmansko carstvo ponovo uspostavlja kontrolu nad Prištinom (i Kosovom). Ipak, kako pokazuju izvori, raseljeno stanovništvo se teško vraćalo zbog siromaštva i porasta kriminala koji je usledio.¹²

Prištinu je pogodila i kuga, što potvrđuju fragmenti objavljeni u ovom tomu (Dokumenti 22, 33, 41, 52, 62), a poslednji od njih, iz 1836. godine (ako se može verovati francuskom putniku Ami Bueu), navodi da je odnela čak 60% stanovništva (Dokument 82).

Uprkos želji da se obuhvati što više podataka o društvenom životu Prištine, dokumentarni materijal je bio suviše oskudan za potpuniju sliku. Ipak, zanimljivi su dokumenti o viteškim igrama iz 1436. godine, od kojih je jedan ovde objavljen (Dokument 11), zatim o prodaji dvogodišnjeg roba po imenu Luka (Dokument 12), kao i ekonomski podaci o Prištini iz 1569. godine (Dokument 18). Posebno je zanimljiv i sudski spor oko mlina iz 1736. godine (Dokument 54).

Verska pitanja su bolje dokumentovana. Potvrđeno je da je Priština imala katoličku crkvu najmanje pre 1387. godine,¹³ a moguće i pravoslavnu crkvu pre 1393. godine (Dokument 8). Ove crkve su verovatno bile izvan gradskog jezgra; u suprotnom bi bilo verovatno da je neka od njih kasnije pretvorena u džamiju.¹⁴ Međutim, prema arhitektonskim tragovima, to se u Prištini nije dogodilo. Zbog toga se smatra da su ove crkve bile na periferiji naselja. U to vreme grad još nije imao veličinu da obuhvati šire područje, pa nisu mogle biti previše udaljene. Katolička crkva bila je posvećena Svetoj Petki (Dokument 29), dok je pravoslavna bila posvećena Hristu Spasitelju.¹⁵ Osmanlije su imale privremenu kontrolu nad gradom u vreme Murata I i neposredno nakon toga (1389), a zatim i u vreme Murata II 1422. godine, od kada bar jedna od glavnih prištinskih džamija ima potvrdu postojanja – čaršijska džamija, koja je verovatno i najstariji deo grada. Dokaz da ova džamija potiče iz 1389. godine dolazi iz natpisa na džamiji koji izgleda da je znatno kasniji, iz 1905. godine (Dokument 101). Njegova autentičnost je teško proverljiva, ali do sada je nije ozbiljno osporio nijedan istraživač, osim nekoliko izuzetaka.¹⁶

S druge strane, džamije i život muslimanskih verskih službenika relativno su dobro dokumentovani u arhivskim izvorima. Veliki deo građe odnosi se na imenovanja, razrešenja i delovanje muslimanskog klera. Među njima su ovde objavljeni dokumenti iz XVIII veka, koji je do sada najmanje poznat (Dokumenti 53, 56–57, 60–61).

Kako se iz ovih izvora može videti, prve godine XVIII veka karakterišu pokušaji obnove života i povratka stanovništva u grad. Već 1695. godine stanovništvo počinje da se vraća u Prištinu, iako je život i dalje težak zbog visokih poreza, nedostatka posla i učestalih napada bandita. U jednom pismu stoji:

„O našem stanju obavestili smo Visoku Portu, koja pokazuje milost i stvara uslove bezbednosti u našem kraju… već dve godine u našem gradu vlada suša i velika skupoća, uskraćeni smo da žito i hranu nabavljamo iz drugih krajeva. Naša situacija je teška i zbog lopova i bandi koje i ove godine napadaju. Stoga molimo da se ispune naši zahtevi i pošalju posebni ljudi radi uspostavljanja bezbednosti u našem gradu.“¹⁷

Čini se da je takvo stanje rano podstaklo sultana da preduzme mere, pa je 1699. godine naređeno osnivanje radionice za preradu vune u gradu, iako se ne zna da li je ona ikada zaista uspostavljena (Dok. 51). Ipak, nekoliko decenija kasnije Priština se pojavljuje kao izvoznik vune. Trgovačko preduzeće „Zagradije“ takođe se pojavljuje u arhivskim izvorima od sredine XVIII veka. Jedan od prvih dokumenata novog veka govori o postavljenju novog predavača u džamiji sultana Mehmeda u centru grada,¹⁸ što ukazuje na povratak normalnosti. Međutim, ta normalnost treba da se shvati kao krhka, jer oskudni izvori ne dozvoljavaju sigurne zaključke o ranim decenijama tog veka. Već u avgustu naredne godine, 1702, u Prištini je zabeležena kuga (Dok. 52). Dokument iz 1707. godine pokazuje da su dugovi stanovnika Prištine bili oprošteni,¹⁹ što ukazuje da su molbe Visokoj Porti za poboljšanje uslova nastavile da se upućuju.

Odlomak iz uvoda prvog štampanog toma „Priština u istoriji“, str. 23–32.